Gawea Ukara Tanduk lan Ukara Tanggap! Tuladha lan Bedane

Ukoro tanduk yok iku ukoro sing jejere nindakake pakaryan, tembong kriyane nganggo ater-ater hanuswara ( m-, n-, ng-, lan ny-), tuladhane “Ibuk masak sego.” Ukoro tanggap yok iku ukoro sing jejere keneng pakaryan, tembong kriyane nganggo ater-ater di- utowo ka-, tuladhane “Sego dimasak ibuk.”

Ukoro Tanduk

Ukoro tanduk yok iku ukoro sing jejere nindakake pakaryan utowo tumindak. Nok ukoro tanduk, jejer dadi parogo sing aktif nglakoni sawijining pagaweyan. Tembong kriyo nok ukoro tanduk biasae nganggo ater-ater hanuswara, yok iku ater-ater m-, n-, ng-, lan ny sing owah minurot aksoro wiwitane tembong lingga. Ater-ater hanuswara iki dadi pratandha nek ukoro kuimeng klebu ukoro tanduk.

Conto sing prasojo yok iku ukoro “Siti nulis layang.” Nok ukoro kuimeng, Siti minongko jejer sing nindakake pakaryan nulis. Tembong kriyo nulis asale soko tembong lingga tules sing oleh ater-ater hanuswara n- dadi nulis. Wasana sing dituju yok iku layang minongko lesan utowo object soko ukoro kuimeng.

Ukoro tanduk kui biasae ndue skema jejer, wasesa, karo lesan. Jejer manggon nok ngarep ukoro minongko parogo sing tumindak. Wasesa manggon nok tengah minongko tembong kriyo sing ndudohno pakaryan. Lesan manggon nok mburi minongko object sing keno pakaryan soko jejere.

Wujude Ater-Ater Hanuswara

Ater-ater hanuswara ndue patang bentuk sing bedo gumantung aksoro wiwitane tembong lingga. Saben bentuk ater-ater hanuswara ndue paugeran dhewe-dhewe sing kudu digatekno supoyo iso gae kanti bender.

Ater-ater n- digunakno gae tembong lingga sing kawiwitan aksoro t, th, d, karo dh. Aksoro awitan kuimeng luluh utowo ilang naliko oleh ater-ater hanuswara. Tuladhane, tembong lingga tules dadi nulis, tembong lingga tuku dadi nuku, tembong lingga thuthuk dadi nuthuk, tembong lingga deleng dadi ndeloki, karo tembong lingga dhawuh dadi ndhawuh. Kbeh aksoro awitan t, th, d, karo dh luluh naliko pethukan ater-ater n-.

Ater-ater ny- digunakno gae tembong lingga sing kawiwitan aksoro s, c, karo j. Aksoro awitan s luluh naliko oleh ater-ater ny-, nangeng aksoro c karo j ora luluh. Tuladhane, tembong lingga sapu dadi nyapu, tembong lingga silih dadi nyilih, tembong lingga cekel dadi nyekel, karo tembong lingga jupuk dadi njupuk.

Ater-ater m- digunakno gae tembong lingga sing kawiwitan aksoro p, b, karo w. Aksoro awitan p luluh naliko oleh ater-ater m-, nangeng aksoro b karo w ora luluh. Tuladhane, tembong lingga pacol dadi macul, tembong lingga pileh dadi milih, tembong lingga balang dadi mbalang, karo tembong lingga waca dadi moco.

Ater-ater ng- digunakno gae tembong lingga sing kawiwitan aksoro k, g, l, r, karo vocal. Aksoro awitan k luluh naliko oleh ater-ater ng-, nangeng aksoro g, l, r, karo vocal ora luluh. Tuladhane, tembong lingga kukur dadi ngukur, tembong lingga karang dadi ngarang, tembong lingga gawa dadi gowo, tembong lingga liwat dadi ngliwati, tembong lingga rungokake dadi ngrungokno, karo tembong lingga obong dadi ngobong.

Ukoro Tanggap

Ukoro tanggap yok iku ukoro sing jejere keneng pakaryan utowo tumindak soko liane. Nok ukoro tanggap, jejer ora nindakake pakaryan nangeng malahan nompo utowo keneng tumindak soko parogo liyane. Tembong kriyo nok ukoro tanggap biasae nganggo seselan -in- utowo ater-ater di- karo ka- minongko pratandha nek ukoro kuimeng klebu ukoro tanggap.

Conto sing prasojo yok iku ukoro “Layang ditules Siti.” Nok ukoro kuimeng, layang minongko jejer sing keno pakaryan ditules. Parogo sing nindakake pakaryan yok iku Siti sing manggon nok saburine wasesa. Nek ditandhingake karo ukoro tanduk “Siti nulis layang,” iso dimangerteni nek ukoro tanggap kui sawijining bentuk owah-owahan soko ukoro tanduk kanti ngganti posisi jejer karo lesan.

Ukoro tanggap ndue skema lesan sing dadi jejer, wasesa, karo parogo sing nindakake pakaryan. Parogo sing nindakake pakaryan nok ukoro tanggap diarani wasesa tanduk utowo pelaku. Pelaku iki iso disebutake kanti cetho nok ukoro nangeng yo iso ora disebutake nek wes dimangerteni soko skema ukarane.

Jenise Ukoro Tanggap

Ukoro tanggap nok boso Jowo iso kaperang dadi telung jinis adhedhasar bentuk tembong kriyane, yok iku ukoro tanggap di-, ukoro tanggap ka-, karo ukoro tanggap -in-.

Ukoro tanggap di- yok iku ukoro tanggap sing tembong kriyane nganggo ater-ater di-. Jinis iki paleng gelek digunakno nok boso Jowo padinan karo boso Jowo sing ora kaiket deneng undha-usuk utowo tataran boso. Tuladhane yok iku “Buku diwoco Budi,” “Lawang ditutup adek ku,” karo “Tela dimasak simbah.” Ater-ater di- ditambahake nok sangarepe tembong lingga tanpo ngilangake aksoro wiwitane tembong lingga kuimeng.

Ukoro tanggap ka- yok iku ukoro tanggap sing tembong kriyane nganggo ater-ater ka-. Jinis iki biasae digunakno nok boso Jowo kromo utowo boso sastro gae nuwuhake kesan-kesan sing luweh alos karo endah. Tuladhane yok iku “Serat kaserat deneng pujonggo,” “Gendhing kacipta deneng empu pradangga,” karo “Pusaka kawarisake temurun.” Ater-ater ka- ndue surasa sing luweh resmi ketimbang ater-ater di-.

Ukoro tanggap -in- yok iku ukoro tanggap sing tembong kriyane nganggo seselan -in-. Jinis iki klebu bentuk sing paleng kuna karo gelek ditemokno nok sastro Jowo classic, kakawin, karo boso rinengga. Seselan -in- diselehake saburine aksoro konsonan awitan tembong lingga. Tuladhane, tembong lingga tules dadi tinulis, tembong lingga gawa dadi ginawa, tembong lingga angkat dadi inangkat, karo tembong lingga roso dadi rinasa. Conto ukarane yok iku “Kidung tinembang nok wayah ratri,” “Gaman ginawa nok palagan,” karo “Serat pinacak nok gedhong pustaka.”

Bedane Ukoro Tanduk karo Ukoro Tanggap

Bedane ukoro tanduk karo ukoro tanggap sing paleng cetho yok iku nok babakan posisi jejer karo lesane. Nok ukoro tanduk, jejer minongko parogo sing nindakake pakaryan karo lesan minongko object sing keno pakaryan. Nok ukoro tanggap, lesan soko ukoro tanduk maleh dadi jejer karo jejer soko ukoro tanduk maleh dadi pelaku sing manggon saburine wasesa.

Soko sisi tembong kriyane, ukoro tanduk gae ater-ater hanuswara yok iku an-, any-, am-, karo ang-. Dene ukoro tanggap gae ater-ater di-, ka-, utowo seselan -in-. Prabedane tembong kriyo iki dadi coro sing paleng penak gae mbedakake ukoro tanduk karo ukoro tanggap.

Nok babakan penekanan utowo pokus ukoro, ukoro tanduk nengenake parogo sing nindakake pakaryan. Mulone ukoro tanduk pas digunakno naliko arep nyritakno sopo sing nindakake tumindak kuimeng. Dene ukoro tanggap nengenake object sing keno pakaryan. Mulone ukoro tanggap cocog digunakno naliko arep nyritakno opo sing kedadean marang object kuimeng tanpo kudu nengenake sopo paragane.

Conto gae nandhingake yok iku ngene. Ukoro tanduk “Pak Guru ngulang bocah” iso diowahi dadi ukoro tanggap “Bocah diwulang Pak Guru.” Ukoro tanduk “Ibuk masak sego goreng” iso diowahi dadi ukoro tanggap “Sego goreng dimasak ibuk.” Ukoro tanduk “Simbah nandur kembang” iso diowahi dadi ukoro tanggap “Kembang ditandur simbah.”

Coro Ngowahi Ukoro Tanduk Dadi Ukoro Tanggap

Gae ngowahi ukoro tanduk dadi ukoro tanggap, onok sawetoro langkah sing kudu ditindakake. Langkah sing kapisan yok iku mindahake lesan soko ukoro tanduk dadi jejer nok ukoro tanggap. Lesan sing maune manggon nok mburi ukoro saiki dipindhah ng ngarep ukoro minongko jejer anyar.

Langkah sing kapindho yok iku ngowahi tembong kriyo tanduk dadi tembong kriyo tanggap. Ater-ater hanuswara nok tembong kriyo tanduk kudu dibuang karo digenti karo ater-ater di-, ka-, utowo seselan -in-. Tuladhane, tembong menulis sing nganggo ater-ater hanuswara an- diowahi dadi ditules sing nganggo ater-ater di-.

Langkah sing katelu yok iku mindahake jejer soko ukoro tanduk ng saburine wasesa nok ukoro tanggap. Jejer sing maune manggon nok ngarep ukoro saiki dipindhah ng mburi wasesa minongko pelaku. Pelaku iki iso ditambahno tembong panggandheng deneng utowo mok disebutake kanti langsung tanpo tembong panggandheng.

Conto sing jelas yok iku ngene. Ukoro tanduk “Ani nyapu latar” diowahi dadi ukoro tanggap kanti coro mindahake lesan latar dadi jejer, ngowahi tembong kriyo nyapu dadi disapu, karo mindahake jejer Ani dadi pelaku. Dadine ukoro tanggap yok iku “Latar disapu Ani” utowo “Latar disapu deneng Ani.”

Panganggone Ukoro Tanduk karo Ukoro Tanggap

Nok boso Jowo padinan, ukoro tanduk luweh gelek digunakno ketimbang ukoro tanggap. Ukoro tanduk dianggep luweh cetho karo secara langsung mergone jejere minongko parogo sing nindakake pakaryan wes dimangerteni kanti jelas. Nok pecelaton saben dinane, wong Jowo luweh kulino gae ukoro tanduk gae nyritakno pakaryan sing ditindakake.

Nangeng, ukoro tanggap yo ndue piguna sing wigati nok kahanan tartamtu. Ukoro tanggap digunakno naliko paragane ora diweruhi utowo ora perlu disebutake. Tuladhane, ukoro “Omahe diobong maling” luweh nengenake kedadean sing dirasakno omah ketimbang sopo malinge. Ukoro tanggap yo digunakno naliko arep nengenake object ketimbang paragane, misale nok ukoro “Batik dipileh minongko peninggalan budhoyo dunyo deneng UNESCO.”

Nok boso Jowo sastro utowo boso rinengga, ukoro tanggap ka- karo ukoro tanggap -in- gelek digunakno gae nuwuhake kaendahan karo kaluhuran boso. Pujangga-pujangga Jowo gelek gae ukoro tanggap gae gae karyo sastro sing endah. Tuladhane nok tembang macapat, ukoro tanggap -in- gelek dipileh supoyo cocog karo guru lagu karo guru wilangan sing dadi paugeran tembang.

Nok boso persuratkabaran utowo boso sing digunakno nok medhia, ukoro tanggap yo gelek dipileh gae nengenake kedadean utowo prastawa ketimbang paragane. Tuladhane, “Dalan anyar diresmekake deneng Gubernur” luweh nengenake babakan dalan anyar ketimbang babakan Gubernure. Coro ngene iki yo gelek digunakno nok boso resmi, layang dinas, karo serat info.

Ukoro Tanduk Tanpo Lesan

Ora kbeh ukoro tanduk ndue lesan. Onok ukoro tanduk sing mok kesusun soko jejer karo wasesa tanpo lesan. Ukoro ngene iki diarani ukoro tanduk tanpo lesan utowo ukoro tanduk ora transitif. Tembong kriyane klebu tembong kriyo ora transitif, yok iku tembong kriyo sing ora mbutuhno lesan.

Tuladhane yok iku “Adek ku nanges,” “Bpk tendak,” “Simbok sare,” karo “Pithek kluruk.” Nok ukoro2 kuimeng, tembong kriyo nanges, tendak, sare, karo kluruk ora mbutuhno lesan mergone pakaryan kuimeng ora ditujokake marang object tartamtu. Ukoro tanduk tanpo lesan iki ora iso diowahi dadi ukoro tanggap mergone ora onok lesan sing iso dipindhah dadi jejer.

Katrangan Tambahan nok Ukoro Tanduk karo Ukoro Tanggap

Sakliane jejer, wasesa, karo lesan, ukoro tanduk karo ukoro tanggap yo iso ditambahno katrangan gae njangkepi inpormasi nok ukoro kuimeng. Katrangan iso arupa katrangan panggonan, katrangan wektu, katrangan coro, katrangan sebab, karo katrangan tujuan.

Conto ukoro tanduk sing onok katrangane yok iku “Budi moco buku nok perpustakaan.” Nok ukoro kuimeng, nok perpustakaan minongko katrangan panggonan sing ndudohno enggon panggonan parogo nindakake pakaryan. Nek diowahi dadi ukoro tanggap, dadine “Buku diwoco Budi nok perpustakaan.” Katrangan panggonan tetep manggon nok mburi ukoro.

Conto liyane yok iku “Ibuk masak sego goreng wingi sore.” Tembong wingi sore minongko katrangan wektu sing ndudohno kapan pakaryan kuimeng ditindakake. Nek diowahi dadi ukoro tanggap, dadine “Sego goreng dimasak ibuk wingi sore.” Katrangan wektu yo tetep manggon nok mburi ukoro karo ora owah posisine naliko ukoro diowahi soko ukoro tanduk dadi ukoro tanggap.

Kanti mengkono, katrangan nok ukoro tanduk karo ukoro tanggap ndue posisi sing fleksibel nangeng biasae manggon nok mburi ukoro bar jejer, wasesa, karo lesan wes kuimeng kanti jangkep. Katrangan iki ora melu owah naliko ukoro diowahi soko bentuk tanduk dadi bentuk tanggap utowo sawalike.