Geneya kok Diarani Tembang Dolanan?

Diarani tembang dolanan mergone lelagon iki dilagokno naliko arek2 podo dolanan utowo seneng. Tembong “tembang” tegese lelagon, dene “dolanan” tegese kagiyatan dulinan utowo seneng. Lagune gampang, ogak kaiket paugeran sing angel koyo tembang macapat, mbek dilagokno kanti bareng2 sinambi obah-obah, ubeng-ubengan, utowo tepok tangan. Mulone diarani tembang dolanan mergone ancene lahir soko swasono dolanan mbek kanggo ngiringi kagiyatan dolanan arek2.

Geneya Diarani Tembang Dolanan

Teges Tembong “Tembang” mbek “Dolanan”

Kanggo mangerteni genyo jenise lelagon iki diarani tembang dolanan, kudu diwiwiti soko teges tembunge dhewe-dhewe. Tembong “tembang” ndek boso Jowo ndue teges yok iku reriptan utowo dhapukaning boso sing kaiket deneng guru gotro, guru wilangan, mbek guru lagu. Nangeng ndek pangerten sing luweh jembar, tembang ugo biso ditegesi minongko samubarang lelagon utowo lagu sing dilagokno kanti coro tartamtu. Dene tembong “dolanan” asale soko tembong lingga “dolan” sing tegese dulinan utowo seneng. Tembong “dolanan” ndue teges loro, yok iku barang sing kanggo dolan mbek pakaryan utowo kagiyatan kanggo seneng. Mulone nek didadekno siji, tembang dolanan ndue teges lelagon sing dilagokno naliko arek2 podo dolan utowo seneng.

Tembong “dolanan” ndek kene ogak mok ndudohno kagiyatan fisik koyo dene mlaku-mlaku utowo mlayu-mlayu, nangeng ugo ndudohno kahanan sing kebak roso sueneng, gumbira, mbek tanpo beban. Mulone tembang dolanan kui sejatine lelagon sing lahir soko swasono sing endah mbek nyenengno, dudu soko swasono sing temenan utowo resmi koyo dene tembang macapat utowo tembang gedi.

Latar Belakang

Tembang dolanan uwes onok wiwet zaman kuna ndek tanah Jowo. Poro pakar kebudayan Jowo ngandharake nek tembang dolanan kui uwes onok sakdoronge tembang macapat mbek tembang gedi sumebar ndek bebrayan Jowo. Iki mergone tembang dolanan kui sipate luweh sederhono, ogak kaiket deneng paugeran sing kaku, mbek lahir soko kreasi warga biasa ndek saben dinane.

Ndek zaman Mataram Kuna, naliko kebudayan Jowo lagi tuwuh mbek ngembang, wong-wong uwes ndue tradisi nembang naliko nyambot gae, naliko panen, mbek naliko arek2 podo dolanan. Lelagon-lelagon sing dilagokno naliko arek2 podo dolan iki tros diarani tembang dolanan, mergone ancene kagunaan utamane yok iku kanggo ngiringi kagiyatan dolanan arek2.

Ndek zaman Kasultanan Yogyakarta mbek Kasunanan Surakarta, tembang dolanan ugo ngembang kanti apek. Malahan sawetoro tembang dolanan sing misuwur sampek saiki misale Gundhul Pacol, Sluku-Sluku Bathok, mbek Cublak-Cublak Suweng, diyakeni uwes onok wiwet zaman kasultanan. Tembang-tembang kuimeng diarani tembang dolanan mergone coro anggone nglagokake yok iku kanti coro dolanan, arek2 podo jejer, podo ubeng-ubengan, utowo podo tepok tangan bareng2.

Ciri-Ciri

Onok sawetoro cirine sing ndadekake jenise tembang iki diarani tembang dolanan, dudu tembang macapat utowo tembang liyane. Cirine sing kapisan yok iku sipate sing gampang mbek prasojo. Tembang dolanan ogak kaiket deneng guru gotro, guru wilangan, mbek guru lagu sing kaku koyo dene tembang macapat. Mulone sopo ae biso nglagokake tanpo kudu sinau suwe.

Cirine sing kapindho yok iku isine sing gegayutan karo jagating arek. Tembang dolanan biasae nyritakno bab sing cedak karo uripe arek2, misale kewan, tetuwuhan, dolanan, mbek kahanan alam sakupenge. Tuladhane yok iku tembang Kidang Talun sing nyritakno bab kewan kidang, tembang Menthok-Menthok sing nyritakno bab kewan menthok, mbek tembang Pithek Tukung sing nyritakno bab pithek.

Cirine sing katelu yok iku anane pergerakan utowo kagiyatan fisik sing ngiringi. Tembang dolanan biasae dilagokno sinambi obah, melaku, mlayu, ubeng-ubengan, utowo nindakake pergerakan tartamtu. Iki bedo tenan karo tembang macapat sing dilagokno kanti lunggoh anteng mbek ogak obah-obah. Mergone anane pergerakan dolanan iki mulone diarani tembang dolanan.

Cirine sing kaping papat yok iku sipate sing komunal utowo bareng2. Tembang dolanan biasae dilagokno deneng arek2 kanti bareng2, ogak mok wong siji. Onok sing dilagokno deneng rong kelompok sing saleng sahut-sahutan, onok sing dilagokno kanti bunderan, mbek onok sing dilagokno kanti jejer-jejeran. Sipat komunal iki sing ndadekake tembang dolanan bedo karo tembang-tembang liyane sing biasae dilagokno deneng wong siji.

Kagunaan

Tembang dolanan diarani ngunu mergone kagunaan utamane ancene kanggo dolanan utowo kanggo ngiringi kagiyatan dolanan. Nangeng sejatine tembang dolanan ndue kagunaan sing luweh jeru ketimbang mok kanggo seneng. Poro winasis budhoyo Jowo ngandharake nek tembang dolanan kui minongko sarono pendidikan sing efektif kanggo arek2 Jowo ndek zaman bien.

Gawe tembang dolanan, arek2 sinau babakan nilai” apik misale bareng”, tanggong jawab, kejujuran, mbek roso hormat marang liane. Tuladhane tembang Cublak-Cublak Suweng sing ngulangi babakan kejujuran mbek kehati-hatian, tembang Jamuran sing ngulangi babakan bebarengan mbek sportivitas, sarta tembang Gundhul Pacol sing ngulangi babakan tanggong jawab pimpinan.

Sakliane kui, tembang dolanan ugo ndue kagunaan kanggo ngrembakakake potensi motorik arek. Mergone tembang dolanan dilagokno sinambi obah mbek nindakake obah obah tartamtu, mulone arek2 biso nglateh kesetimbangan, koordinir, mbek kepandaian awake. Iki sing ndadekake tembang dolanan bedo karo jenise tembang liyane sing luweh nengenake unsur seni mbek sastro.

Tembang dolanan ugo ndue kagunaan sosial sing puwenting. Gawe kagiyatan nembang dolanan bareng2, arek2 sinau carane sesrawungan karo kanca-kancane, sinau carane ngajeni atoran, mbek sinau carane nompo kekalahan kanti legowo. Mulone tembang dolanan kui sejatine minongko sarono publikasi sing wigati tenan kanggo arek2 Jowo.

Bedane karo Tembang Liyane

Puwenting kanggo mangerteni genyo jenise tembang iki diarani tembang dolanan kanti mbandhingake karo jenise tembang liyane ndek kebudayan Jowo. Tembang macapat contone, diarani ngunu mergone coro anggone moco yok iku papat-papat utowo sakpada-sakpada. Tembang macapat kaiket deneng paugeran sing ketat yok iku guru gotro, guru wilangan, mbek guru lagu. Tembang macapat digunakno kanggo sarono dakwah, plajaran, mbek gestur sastro sing duwor.

Tembang gedi diarani ngunu mergone ndue susunan sing gedi mbek ruwet, digunakno ndek upacara-upacara resmi kraton mbek kegiyatan sing agung. Tembang tengahan ndue posisi ndek antarane tembang gedi mbek tembang macapat.

Dene tembang dolanan diarani ngunu mergone skema panggunane yok iku kanggo dolanan. Tembang dolanan ogak kaiket deneng paugeran sing kaku, lagune gampang dieling-eling, mbek biso dilagokno deneng sopo ae tanpo kudu ndue keterampilan khusus ndek babakan olah suoro. Iki sing mbedakake tembang dolanan karo jenise tembang liyane mbek iki ugo sing dadi alesan genyo diarani tembang dolanan.

Zaman Saiki

Ndek zaman moderen iki, tembang dolanan uwes arang tenan dilagokno deneng arek2. Arek2 zaman saiki luweh cedak karo tembangan pop, tembangan soko tv, mbek tembangan soko internet. Nangeng sawetoro kelompok misale sekolahan, sanggar budhoyo, mbek kelompokan pelestari budhoyo Jowo iseh ngupayakake supoyo tembang dolanan tetep lestari.

Ndek sekolahan, utamane ndek dairah Jowo tengah mbek Jowo Timur, tembang dolanan iseh diulangne ndek moto pelajarn Bahasa Jowo mbek MULOK. Arek2 iseh sinau nglagokake tembang dolanan misale Gundhul Pacol, Lir-Ilir, Sluku-Sluku Bathok, mbek Jaranan. Senajan skema panggunane uwes bedo karo zaman bien, nangeng akar soko tembang dolanan iseh tetep dijogo.

Sawetoro seniman mbek budayawan ugo ngupayakake perubahan kanti nggae aransemen anyar kanggo tembang dolanan supoyo luweh narik kawigaten generasi anyar. Onok sing nggae aransemen tembang dolanan kanti iringan musik moderen, onok sing nggae video animasi kanggo tembang dolanan, mbek onok ugo sing nggae program interaktif kanggo sinau tembang dolanan. Kbeh usaha iki ditindakake kanti maksud supoyo tembang dolanan tetep diarani mbek dingerteni deneng angkatan sabanjure.

Mokno

Nek ditliti luweh jeru, jeneng tembang dolanan kui ngandhut mokno filosofis sing jeru. Tembong “dolanan” ndek budhoyo Jowo ogak mok tegese dulinan utowo seneng. Ndek filsafat Jowo, dolanan kui minongko sarono kanggo sinau urep. Arek sing dolan kui sejatine lagi sinau babakan urep, sinau babakan atoran, sinau babakan menang mbek kalah, mbek sinau babakan carane sesrawungan karo liane.

Mulone tembang dolanan kui sejatine dudu mok lelagon sing biasa mbek tanpo mokno. Tembang dolanan kui minongko peninggalan budhoyo sing ngandhut plajaran apik, sing diwenehake kanti coro sing nyenengno mbek gampang ditampa deneng arek2. Jeneng tembang dolanan kui dewe uwes ngandhut falsafah nek plajaran sing paleng efektif kui plajaran sing diwenehake kanti coro sing nyenengno, ogak kanti coro sing mekso utowo medeni.

Ndek rencana pendidikan moderen, coro ngene diarani “learning by playing” utowo sinau kanti coro dolanan. Jebul poro moyang Jowo uwes nindakake rencana iki wiwet atus-atus taun kepungkur gawe tembang dolanan. Mulone jeneng tembang dolanan kui sejatine uwes ngandhut kawicaksanan sing adi luhong soko poro leluhur Jowo sing mangerteni nek arek2 kui luweh gampang sinau nek kahanan atine sueneng mbek gumbira.