Kepriye Sasmitane lan Watake Tembang Gambuh?

Sasmitane Tembang Gambuh nok Sastran Jowo

Sasmitane tembang Gambuh yoiku tembung-tembung seng ndue teges jumbuh, cocog, kulino, utowo wanuh. Tembung-tembung seng dadi sasmita antarane yoiku gambuh, jumbuh, cocog, mathuk, cundhuk, laras, mantep, kulino, wanuh, raket, rumaket, cedak, lan sumanak. Sasmita kui mau biasane tinemu nok pungkasane podo sakdoronge ganti ng tembang Gambuh, minongko tondo utowo pratandha nek tembang sabanjure yoiku tembang Gambuh.

Pangertene Sasmita Tembang

Nok jagating tembang macapat, sasmita ndue kalungguhan seng wigati tenan. Sasmita yoiku pratandha utowo tengara seng tinemu nok sawijining tembang gae duduhno tembang opo seng bakal lumaku sabanjure. Sasmita iki wujude tembung-tembung tartamtu seng disisipake nok podo utowo gotro, kanti ancas ben pamaos utowo parogo seng nembang iso mangerteni urut-urutaning tembang tanpo kudu dikandhani kanti bloko.

Sasmita tembang kui klebu kebudayan adi luhong seng duduhno alusing roso lan jembare kaweruh poro pujonggo Jowo. Ogak mok minongko tondo tekhnis, nangeng sasmita ugo ngemot unsor seni lan kaprigelan olah boso seng dukur. Pujonggo seng iso nglebokake sasmita kanti alos lan ogak ketok dipekso, kui duduhno kapinteran lan panguwasane marang boso Jowo.

Nok tradhisi pedhalangan lan serat-serat classic, sasmita gelek tinemu minongko perangkat gae njogo jaluring crito lan urutaning tembang ben tumata lan runtut. Dhalang utowo panulis serat biasane gae sasmita nok pungkasane podo sakdoronge ganti tembang anyar. Kanti ngunu, wong seng moco utowo ngrungokno iso samekta lan mangerteni owah-owahaning swasono utowo roso seng bakal teko.

Tembang Gambuh lan Watake

Tembang Gambuh minongko salah sawijining tembang macapat seng ndue karakter mligi. Tembang iki ndue guru gotro cacah limo, kanti guru wilangan lan guru lagu yoiku 7u, 10u, 12i, 8u, 8o. Karakter utowo watake tembang Gambuh yoiku rumaket, kulino, cedak, lan sumanak. Tembang iki gelek digunakno gae ngandhut omongan, piweling, utowo arahan seng sipate ogak ngguroni nangeng luweh koyok wong tuek seng paring wewarah kanti sumanak marang putrane.

Swasono seng tuwuh soko tembang Gambuh yoiku kaanan seng cedak, ogak ono jarak antarane seng paring omongan lan seng nompo omongan. Mulone soko kui, tembang Gambuh gelek digunakno nok serat-serat plajaran seng isine arahan babakan toto kromo, budi pekerti, lan panguripan padinan. Tulodo seng misuwur yoiku tembang Gambuh nok Serat Wedhatama anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara IV, seng isine plajaran apik babakan tataning urep.

Tembong “gambuh” kui dewe ndue teges seng jembar. Nok boso Jowo, gambuh tegese uwes kulino, uwes tepung, uwes mangerteni, uwes jumbuh, utowo uwes cocog. Wong seng gambuh marang sawijining kahanan ateges dheweke uwes biasa lan ogak njumbol maneh ngadhepi kahanan kui. Teges iki seng dadi dhasar gae nentokno sasmita-sasmitane tembang Gambuh.

Wujude

Sasmitane tembang Gambuh yoiku tembung-tembung seng ndue teges utowo gegayutan karo tembong “gambuh” kui dewe. Tembung-tembung seng dadi sasmita tembang Gambuh iso dipantha-pantha minurot jenise gegayutan mokno koyok nok ngisor iki.

• Seng kapisan yoiku tembong seng sacara langsung nyebot jenenge tembang. Tembong “gambuh” dewe iso digunakno kanti langsung nok ukoro, misale “wus gambuh marang kahanane” utowo “ancen gambuh nok lelaku.” Tembong iki minongko sasmita seng paleng ceto lan penak dingerteni deneng sopo ae seng uwes tepung karo prosedur sasmita tembang macapat.
• Seng kapindho yoiku tembung-tembung seng ndue teges podo utowo meh podo karo tembong “gambuh.” Tembung-tembung seng klebu grup iki antarane yoiku jumbuh, cocog, mathuk, cundhuk, laras, mantep, pener, lan sapanunggalane. Tembung-tembung kui kbeh ngandhut teges seng nyedhaki mokno “gambuh” yoiku kahanan seng mantep, sesuai, utowo gathuk. Tuladhane nok ukoro yoiku “jumbuh kalawan karsane” utowo “cocog karo sedyane.” Nek tembung-tembung kui mau tinemu nok pungkasane podo, kui tondo nek tembang sabanjure yoiku tembang Gambuh.
• Seng katelu yoiku tembung-tembung seng ndue teges kulino utowo wanuh. Tembong seng klebu grup iki antarane yoiku kulino, wanuh, biasa, limrah, biasa, gelek, lan liya-liyane. Tembung-tembung kui nggambarno kahanan seng uwes ogak asing maneh, uwes tepung, lan uwes ogak njumbol. Tuladhane yoiku “uwes kulino nok pakaryan” utowo “wanuh marang lakuning urep.” Tembung-tembung kui mau duduhno sasmita tembang Gambuh mergone ndue gegayutan teges karo tembong “gambuh” seng ateges uwes tepung lan uwes biasa.
• Seng kapat yoiku tembung-tembung seng ndue teges cedak utowo raket. Tembong seng klebu grup iki misale raket, rumaket, cedak, caket, sumanak, cedak, lan sapanunggalane. Tembung-tembung kui nggambarno sesambungan seng raket antarane siji lan sijine, seng ugo dadi salah sawijining karakter tembang Gambuh. Tuladhane nok ukoro yoiku “raket pasedulurane” utowo “rumaket nok bebrayan.” Nek tembong kui mau tinemu nok sawijining podo, kui iso dadi sasmita nek tembang Gambuh bakal kesusol.
• Seng kalima yoiku tembung-tembung seng ndue teges mangerteni utowo ngerteni. Tembung-tembung seng klebu yoiku ngerteni, mangerteni, ngerteni, mudheng, responsif, lan sapanunggalane. Jalaran wong seng gambuh marang samubarang kui ateges wong seng uwes mangerteni lan uwes ngerteni, mulone tembung-tembung seng ngandhut teges mangerteni ugo iso dadi sasmitane tembang Gambuh. Tuladhane yoiku “ngerteni marang kekarepane” utowo “uwes ngerteni dhateng wewarahe.”

Tulodo

Nok Serat Wedhatama, sasmita tembang Gambuh iso ditemokno nok pungkasane pupuh sakdoronge pupuh Gambuh. Pujonggo gae tembung-tembung seng ngandhut teges jumbuh, cocog, utowo gambuh gae aweh tondo nek tembang sabanjure bakal gae tembang Gambuh. Coro iki katindakake kanti alos tenan, dadine sasmitane mlebune koyok biasa ae, ogak ketok dipekso utowo ngganggu endahing tembang.

Nok serat-serat liyane misale Serat Wulangreh anggitane Paku Buwana IV, sasmita tembang Gambuh ugo iso ditliti kanti premati. Nok pungkasane pupuh sakdoronge pupuh Gambuh, mesti ono tembong seng ngandhut teges seng sesambungan karo mokno “gambuh.” Iki duduhno nek tradisi gae sasmita kui uwes baku lan ditrepake kanti stabil deneng poro pujonggo Jowo.

Ogak mok nok serat-serat kraton, nok tradhisi pedhalangan ugo ngunu. Dhalang seng kawentar biasane ugo gae sasmita naliko arep ganti tembang nok suluk utowo tembang-tembang liyane. Kanti ngunu, pengrawit utowo wiyaga iso samekta gae ngiringi tembang seng bakal dilagokno deneng dhalang. Sasmita nok kene ndue kanggone efektif gae njogo kerukunan antarane dhalang lan pengrawit.

Coro Nemokake lan Mangerteni

Gae iso nemokake sasmita tembang Gambuh nok sawijining teks, ono sawetoro coro seng iso ditindakake.

• Seng kapisan yoiku moco kanti premati tembung-tembung nok pungkasane podo utowo pupuh sakdoronge ganti tembang. Sasmita biasane dipapanake nok gatra-gatra pungkasane, mligine nok gotro seng paleng pungkasane utowo kaloro soko pungkasane.
• Seng kapindho yoiku niteni tembung-tembung seng ndue gegayutan mokno karo jenenge tembang sabanjure. Nek nemokake tembong seng ndue teges jumbuh, cocog, kulino, wanuh, cedak, raket, utowo mangerteni, kui iso dadi tondo nek tembang Gambuh seng bakal kesusol.
• Seng katelu yoiku mbandhingake karo skema crito utowo wewarah seng lagi diandharake. Sasmita seng becik kui nyawiji karo isining tembang, dadine ogak keroso minongko tembong seng “diplethekake” nangeng ancen dadi perangane ukoro seng alamiah lan endah.
• Seng kapat yoiku sinau soko serat-serat seng uwes kawentar. Kanti moco Serat Wedhatama, Serat Wulangreh, Serat Centhini, lan serat-serat classic liyane, pamoco iso oleh gambarane seng ceto babakan kepie pujonggo gae sasmita nok karya-karyane. Soyo gelek moco, soyo lantip pangrasane gae nemokake sasmita nok teks-teks liyane.

Bedane karo Tembang Liyane

Saben tembang macapat ndue sasmitane dhewe-dhewe seng bedho siji lan sijine. Sasmitane tembang Sinom yoiku tembung-tembung seng gegayutan karo nom, nom, utowo anyar. Sasmitane tembang Kinanthi yoiku tembung-tembung seng gegayutan karo kanti, nunton, utowo nggandhengi. Sasmitane tembang Pangkur yoiku tembung-tembung seng gegayutan karo buri, wingking, utowo undur. Sasmitane tembang Dhandhanggula yoiku tembung-tembung seng gegayutan karo manis, legi, utowo madu.

Dene sasmitane tembang Gambuh seng uwes diandharake nok ndhuwur ndue cirine mligi yoiku gegayutan karo teges kesesuaian, keakraban, lan wawasan. Iki bedha karo sasmita tembang-tembang liyane seng luweh gegayutan karo bab fisik utowo kahanan laer. Sasmitane tembang Gambuh luweh tumuju nok bab batin, roso, lan sesambungan antarane menungso, seng ugo jumbuh karo watake tembang Gambuh seng sumanak lan rumaket.

Zaman Saiki

Nok zaman moderen iki, kaweruh babakan sasmita tembang macapat klebu tembang Gambuh isek wigati tenan gae dilestarekake. Sasmita minongko salah sawijining unsor seng ndadekake tembang macapat ogak mok minongko karyo sostro, nangeng ugo minongko prosedur komunikasi seng hebat lan estetis.

Gae poro murid lan mahasiswa seng sinau boso lan sostro Jowo, mangerteni sasmita tembang macapat kui wigati tenan gae iso ngapresiasi karyo sostro Jowo classic kanti luweh jeru. Tanpo mangerteni prosedur sasmita, pamoco bakal kelangan salah sawijining susunan mokno seng endah nok serat-serat Jowo.

Gae poro seniman lan budayawan, kaweruh babakan sasmita iso dadi bekal gae nggae karyo anyar seng tetep ngugemi pakem nangeng ugo iso adaptive karo zaman. Sasmita ogak kudu dianggep minongko atoran seng kaku, nangeng minongko perangkat estetis seng iso diproses kanti inovatif.

Gae wong-wong umum, mangerteni sasmita tembang macapat iso nambahi roso tresno lan kagom marang kebudayan Jowo. Sasmita duduhno nek poro pujonggo Jowo ndue prosedur olah boso seng dukur lan hebat, seng pantes dilestarekake lan diuri-uri ben ogak ilang kagerus nok zaman seng soyo moderen.

Kanti mangerteni sasmitane tembang Gambuh kanti jangkep lan jeru, kito bisa soyo ngrasakake endahing sastran Jowo lan soyo gambuh marang kebudayan leluhor seng adi luhong.